 
Bunkry przeciwlotnicze na Olszynce (Walddorf)
Wojenne schronienia, dziecięce zabawy i zagadka, która pozostała. Był czas, kiedy na Olszynce można było natknąć się na betonowe budowle, które wyróżniały się wśród ogrodów, działek i niewielkich domów. Nie były częścią dawnego krajobrazu rolniczego. Pojawiły się w czasie wojny, a ich obecność przypominała, że nawet ta spokojna, podmiejska okolica nie pozostawała poza wydarzeniami, które zmieniały życie Gdańska. Chodzi o dwa zespoły obiektów nazywanych bunkrami przeciwlotniczymi. Jeden znajdował się pomiędzy dzisiejszymi ulicami Miodową i Sierpową, drugi w kwartale ulic Bratki, Listki, Bluszczowa i Zuchów. Przez lata próbowano wyjaśnić, dlaczego zbudowano je właśnie tam, jaką funkcję miały pełnić i czy oba zespoły powstały według jednego planu. W dyskusjach internetowych pojawiały się różne interpretacje. Nie udało mi się jednak odnaleźć dokumentu, który pozwoliłby uznać te wyjaśnienia za ostatecznie potwierdzone. Dlatego chciałbym opowiedzieć tę historię nie tylko przez pryzmat wojennych budowli, lecz także przez pryzmat miejsca i ludzi, którzy byli z nimi związani. A tam, gdzie kończą się znane fakty, pozostawimy pytania otwarte. 
Olszynka przed wojną świat kolonii i ogrodów.
Aby zrozumieć, gdzie powstały te budowle, warto na chwilę cofnąć się do przedwojennej Olszynki. Dawne Walddorf nie było jednolitą dzielnicą miejską. Tworzyły je rozproszone domy, ogrody, pola i kolonie działkowe. Życie mieszkańców toczyło się nie tylko wokół własnych domów i działek. Ważne były również miejsca wspólne, w których można było spotkać sąsiadów, porozmawiać, odpocząć i pozwolić dzieciom spędzać czas na świeżym powietrzu. Na Olszynce znajdowały się trzy kolonie działkowe: Sonnenland, Morgenröte i Erdenglück. Na posiadanej przeze mnie przedwojennej mapie można dostrzec, że każda z nich miała ogólnodostępny plac określany jako Spielwiese. Znajdowała się tam świetlica, a w pobliżu również plac zabaw. Dzisiaj taka informacja może wydawać się drobiazgiem. W rzeczywistości pomaga nam odtworzyć obraz dawnego życia. Kolonie nie były jedynie zbiorem odrębnych ogródków. Miały również wspólną przestrzeń, w której spotykali się mieszkańcy. I właśnie z tymi miejscami wiąże się jedna z zagadek bunkrów na Olszynce. Dwa zespoły obiektów powstały w lokalizacjach odpowiadających dawnym placom wspólnym. Na mapie można wskazać także trzeci podobny teren. Według informacji, które zebrałem, również tam miały rozpocząć się przygotowania do budowy. Zgromadzono nawet pierwsze materiały, ale ostatecznie trzeci zespół nie powstał. Nie udało mi się ustalić, dlaczego zrezygnowano z tej budowy ani czy wszystkie trzy lokalizacje rzeczywiście były objęte jednym planem. Pozostaje to jednym z pytań, które warto zachować w naszych notatkach. 
Rok 1944 kiedy zmieniło się życie mieszkańców
Rok 1944 przynosił coraz bardziej niepokojące wiadomości. Front zbliżał się do Prus Wschodnich, a do Gdańska docierały kolejne grupy uchodźców. Jedni przybywali drogą lądową, inni drogą morską. Wiele osób szukało miejsca, w którym mogłoby choć na pewien czas zatrzymać się przed dalszą podróżą. O tym okresie opowiadał mi Gerhard Jeske, dawny mieszkaniec Walddorf. Z jego wspomnień wynikało, że liczba ludzi przebywających wtedy w tej części Gdańska gwałtownie wzrosła. Zajęte były miejsca nadające się do zamieszkania domy, ale również altany. Według jego relacji mieszkańcy musieli zgłaszać wolne pomieszczenia, a do niektórych domów przychodzili uchodźcy z urzędowymi nakazami dokwaterowania. Warto zatrzymać się przy tym wspomnieniu.
Olszynka była przecież miejscem domów, ogrodów i codziennej pracy. Ludzie mieli swoje przyzwyczajenia, swoje sprawy i własny rytm życia. Nagle obok nich pojawiali się przybysze, którzy często stracili już poczucie bezpieczeństwa i nie wiedzieli, co przyniosą kolejne dni. Nie znamy wszystkich szczegółów ich losów. Nie wiemy, jak długo poszczególne rodziny przebywały w tej okolicy ani ilu ludzi znalazło tu schronienie. Z relacji Jeskego wyłania się jednak obraz miejsca, w którym wojna zmieniła nie tylko sytuację na froncie, lecz także zwykłe życie mieszkańców. To ważny kontekst dla historii bunkrów. Nie jest jednak dowodem na to, że właśnie napływ uchodźców był przyczyną ich budowy. Dwa zespoły budowli co wiemy, a czego nie? Według moich dotychczasowych ustaleń oba zespoły mogły powstać latem 1944 roku. Nie odnalazłem jednak dokumentu budowlanego, który potwierdzałby tę datę. Dlatego traktuję ją jako prawdopodobne ustalenie, a nie pewnik. Podobnie wygląda sprawa przeznaczenia obiektów. Najbardziej prawdopodobna wydaje mi się interpretacja, że były związane z ochroną przeciwlotniczą ludności cywilnej. Pasuje do niej nazwa, pod którą są znane, oraz ich położenie wśród zabudowy i kolonii działkowych. Nie udało mi się jednak dotrzeć do dokumentu, który wyjaśniałby dokładnie, kto miał korzystać z tych budowli, jak miały funkcjonować i jakie obowiązywały zasady ich użytkowania. Nie chciałbym również przesądzać ich technicznej klasyfikacji. W lokalnych opowieściach nazywano je bunkrami przeciwlotniczymi, ale bez dokumentacji technicznej nie mogę z całą pewnością określić, jak sklasyfikowano je w czasie budowy. Możemy więc wskazać najbardziej prawdopodobną interpretację, ale musimy zachować świadomość, że nie wszystkie elementy tej historii zostały potwierdzone. |
